13.-+Materia+eta+energia

**1.- Materiaren konposizioa**
Materia eta energia bi substantzia puru mota daude: - **konposatuak**: substantzia sinpleagotan deskonposa daitezke, metodo kimikoen bidez. Ura, hidrogenoz eta oxigenoz osatuta. - **elementuak**: deskonposatu ezin diren substantzia puruak dira. Hidrogenoa, oxigenoa eta burdina elementuak dira. Elementuak eta konposatuak bereizteko ariketa
 * 1.1.- Materia** orok **masa** eta **bolumen** bat hartzen du. Hauek materiaren **propietate orokorrak** dira.
 * Substantzia** materia mota jakin bat da. Substantzia gehienak beste batzuen nahasteak dira. Hauek **substantzia puruak** dira eta propietate bereizgarriak dituzte.

Materiaren osaera: atomoak eta molekulask
 * 1.2.- Materiaren osaera**

**2.- Higidurak**
2.1.- Gorputz baten posizioa geldirik dagoen erreferentzia-sistema betekiko aldatzen denean, gorputza mugitu egiten dela esaten da Higidura- gazt. Posizioa, ibilbidea eta lekualdaketa Jatorri puntua- gazt.

- **Aldiuneko abiadura** Abiadura ariketak
 * 2.2.- Abiadura**: egindako distantzia denpora unitate batean.
 * - Batez besteko abiadura**

**3.- Higidura motak**
Posizio aldaketak Higikari batek ibilbide lerrozuzena egiten badu eta abiadura konstanteari eusten badio.
 * 3.1.- Higidura zuzen uniformea HZU**
 * media type="youtube" key="g4w6EdBBNME" height="187" width="252" || media type="youtube" key="ZtyFRdTvoGA" height="187" width="252" ||

Mugimendu zuzen uniformea. animazioa Higikari batek ibilbide lerrozuzena egiten badu eta haren abiadura konstante eta erregulartasunez aldatzen bada. Higidura adibideak Higidura grafikoetan Higidura aztergai Higidura motak
 * 3.2.- Higidura zuzen uniformeki aldatua HZUA**
 * 3.3.- Hainbat ariketa**

4.- Indarrak
Gorputz baten forma edo haren pausagune- edo higidura- egoera aldatzen duten kausak dira indarrak. Indar bat eragitean, bi gorputzen arteko **elkarrekintza** gertatzen da. Hauetako bi mota daude: Geldirik dagoen objetu bati indar bat eragiten eta objetua mugitzen hasten denean, haren abiadura aldatu egiten da: **azelerazioa** gertatu da. **F= m. a** Nazioarteko Sisteman, indar- unitatea **newtona** **(N**) da. media type="youtube" key="1jw4dw6iXkQ" height="155" width="280" Indar motak Indarrak Zer da indar bat? Inadarrari buruzko eskema Gure planetak gorputz bat erakartzeko duen indarra da **pisua**. Nazioarteko Sisteman, **newtonetan** neurtzen da. Pisua (P) urrutiko indarra da. Goputzaren masaren araberakoa da eta azelerazio konstantea eragiten du. Azelerazio hori grabitatearen azelerazioa (g) da. **P = m. g**
 * - Ukipenekoak**
 * - Urrutikoak**
 * 4.1.- Indarra eta azelerazioa**
 * Hemen hainbat ariketa:**
 * 4.2.- Masa eta pisua**

- Gorputz baten **masa** konstantea da. Haren materia kantitatearen araberakoa da eta kilogramotan (kg) neurtzen da. - **Pisua** indar bat da. Masaren eta grabitatearen araberakoa da eta, beraz, aldatu egin daiteke. Newtonetan (N) neurtzen da. Astronautaren pisua
 * Masa** eta **pisua** magnitude desberdinak dira:

**5.- Jakingarriak**
Arkimedesen printzipioa