09.-+Lurraren+barruko+dinamika

**1.- LURRAREN BARRUKO BEROA**
Lurraren barrualdea **Gradiente geotermikoa: **tenperaturak Lurraren gainazaletik barrualdera duen hazkundea da. Gainazaletik hurbil, gradientea 30ºC ingurukoa da, sakonerako km baloitzeko.

**Beroaren jatorria ** **1.- **Gure planeta duela 4.600 miloi urte sortu zen, hainbat asteroide elkartu zirenean. **2.- **500 Mu baino gehiagoan itzelezko meteoritoak jo zuen Lurra --> bero izaugarria sortu 3.-Lurra tamainaz handitu eta tenperaturakgora --> planeta gehiena urtu - material metalikoak barrualderantz hondoratu -->  __nukleoa__ eratu, ia osorik Fe-z osatuta <span style="background-color: transparent; color: #000000; display: block; font-family: serif; font-size: 16px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;"><span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 13px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">Fe hondoratzeak <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: Wingdings; font-size: 13px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">à <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 13px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;"> bero handia eragin, **<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 13px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">marruskaduraren ** ondorioz <span style="background-color: transparent; color: #000000; display: block; font-family: serif; font-size: 16px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 13px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">- **<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 13px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">Uranioa, plutonioa eta torioa --> lurra osatu, desintegratu eta energia erradiazio gisa: harriak berotu <span style="background-color: #00ff00; color: #000000; display: block; font-family: serif; font-size: 13px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; text-align: justify; text-decoration: none;">BERO HORREN ZATI HANDI BAT KONTSERBATU ** <span style="background-color: transparent; color: #000000; display: block; font-family: arial,sans-serif; font-size: 13px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">Nukleoa: <span style="background-color: transparent; color: #000000; display: block; font-family: arial,sans-serif; font-size: 13px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">- Kanpokoa: urtuta <span style="background-color: transparent; color: #000000; display: block; font-family: arial,sans-serif; font-size: 13px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">- Barrukoa:presio handi- handien eraginez --> solidoa (ia 5000ºC) media type="youtube" key="FgdBE127FCQ" width="420" height="315"

**2.- LURRAREN BARRUKO BEROAREN SEINALEAK**
Sumendiak eta bolkanismoa Sumendiak- animazioa <span style="background-color: transparent; color: #000000; display: block; font-family: arial,sans-serif; font-size: 13px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">- **Lurrikarak:** lurrazalaren mugimendu zakarrak eta laburrak. media type="youtube" key="q9sCXOgwD08" width="560" height="315" Lurrikarak <span style="background-color: transparent; color: #000000; display: block; font-family: arial,sans-serif; font-size: 13px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">- **Kontinenten jitoa**: kontinenteen higidura horizontalak eta motelak (urrundu- hurbildu). media type="youtube" key="PKQaacoF0A0" width="420" height="315" <span style="background-color: transparent; color: #000000; display: block; font-family: arial,sans-serif; font-size: 13px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">- **Isostasia**: lurrazalaren higidura bertikalak eta geldoak dira (hondoratu- altxatu).
 * - Bolkanismoa:** lurrazalaren barruan urtutako harriak gainazalera irtetea.

<span style="background-color: transparent; color: #000000; display: block; font-family: serif; font-size: 16px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">__<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 13px; text-align: justify; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">Barne beroaren beste ondorio batzuk __ ** - Lurra inguratzen duen **eremu magnetikoa** kanpo nukleoan sortzen da, hura osatzen duen burdin urtua astintzean. - Zenbait lekutan **harri beroak** sakoner txikian daude. - **Fenomeno hidrotermaloak** media type="youtube" key="LWrklFuYnb0" height="151" width="192" ||  || ====**Yellowstone Park**==== media type="youtube" key="3iaSlZE-Wxs" height="151" width="192" ||
 * - Atmosfera** osoan 4000 miloi urte, Lurraren barrualdetik ihes egindako gsek nahasi zirenean.
 * **Geiserra**

**3.- BOLKANISMOA**
Lurrean bereizten diren geruzak: - Lurrazala: 10-70 km., geruza zurruna eta hotza. - Mantua - Nukleoa: kanpokoa eta barrukoa. Luureko geruzak media type="youtube" key="a-ztAytW-MU" height="117" width="192" - Lurrazala mehea - Harriak ez presio handirik: urtu || - Harri urtuak arinagoak - Hauek igotzeko joera - Zartaduraren bat aurkituz gero: **SUMENDI ERUPZIO** - Harri urtua isuri egiten da: **laba- kolada.** || __**Sumendiak**__ media type="youtube" key="VEFSiXQUasA" height="151" width="192" __**Produktu bolkanikoak**__ 1.- Gas egoeran: CO2, ur lurruna (S, CO gutxiago)
 * Magma:**
 * - Lurrazala ohi baino beroago

Sumendietako gasen detektibeak (bideoa)
2.- Likido egoeran - 1000ºC-tik gora: laba ondo jariatzen da eta azkar egiten du aurrera. - 700ºC-tik behera laba oso liktsua eta motel egiten du aurrera. 3.- Solido egoeran: **piroklastoak** - Bonba bolkanikoak - Lapilliak - Errauts bolaknikoak


 * Ariketak**

**4.- SUMENDI- JARDUERAREN MOTAK**
Alaska- Sumendi obserbatorioa Eyjafjallajökulli begirada bat (bideoa)

"ezkutu sumendia" Kilauea || Oso altua 1000ºC-tik gora || txikia || txikia || - Oso laba jariakorrak - Hiriak estali || "estratosn sumendia" || Ertaina 700-1000ºC-tik gora || Ertaina || Ertaina || - Piroklatoak - Hiriak estali || "domoa" || Baxua 700ºC-tik behera || Handia || Handia || - Hodei sustsuak eta leherketak - Oso suntsitaileak || Hawaiko sumendiak- Elhuyar
 * **Mota** || **Magmaren tenperatura** || **Leherkortasuna** || **Arriskugarritasuna** || **Arriskuak** ||
 * **Jarduera hawaiarra**
 * **Jarduera estronboliarra**
 * **Jarduera bolkaniarra**

**5.- LURRIIKARAK**
Lurrikarak-Consumer E H-ko lurrikaren zerrenda Nola sortzen da lurrikara? (gazt.) Grafiko intereaktiboa: lurrikarak eta hildakoak

<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">Lurrikarak aztertzen dituen zientzia sismografia da. Zientzialariek lurrikarak aztertzeko eta neurtzeko oso tresna sentikorrak erabiltzen dituzte: sismografoak. Lurrikaren magnitudea <span class="hilite" style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">Richterren eskala n neurtzen da eta sortzen dituzten kalteak edo ondorioak //<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">Mercalliren // intentsitate-<span class="hilite" style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">eskala n neurtzen dira. <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">II. ** Oso gutxi sentitzen da. || **<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">2,5. ** Ez da sentitzen. Sismografoek erregistratzen dituzte. || <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">IV. **Nabaritzen da. Eraikinen barruan ere. <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">V. **Jende gehienak nabaritzen du. Zuhaitzak eta zutabeak mugitu egiten dira. || **<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">3,5. **Gehienek sentitzen dute. || <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">VII. **Eraikinak hustu egiten dira eta gaizki eraikitako eraikinek kalteak pairatzen dituzte; gainontzekoek kalte txikiak baino ez. || **<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">4,5. **Kalte batzuk gertatzen dira. || <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">IX. **Eraikinetan kalte handiak gertatzen dira. Zoruan pitzadurak agertzen dira. || **<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">6,0. **Lurrikara suntsitzailea. || <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">XII. **Erabateko suntsiketa. Lurzoruan gorabeherak agertzen dira. || **<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">8,0. ** Lurrikara izugarria. ||
 * Mercalliren <span class="hilite" style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">eskala || Ritchterren <span class="hilite" style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">eskala ||
 * <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">I. **Ez da sentitzen.
 * <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">III. **Sentitzen da, baina ez da lurrikararekin lotzen.
 * <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">VI. **Denek nabaritzen dute. Jendea urduri jartzen da eta objektuak mugitu egiten dira.
 * <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">VIII. **Gaizki eraikitako eraikinak erori egiten dira; gainontzekoetan kalteak gertatzen dira.
 * **<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">X. **Eraikuntza asko erortzen dira eta lurrak pitzadura ugari izaten ditu. || **<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">7,0. **Lurrikara handia. ||
 * <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 16px; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">XI. ** Eraikin gehienak eta zubi batzuk erori egiten dira eta lurrean pitzadura handiak agertzen dira.

**__<span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 16px;">6.- UHINSISMIKOAK ETA LURRAREN EGITURA __**

<span style="display: block; font-family: arial,sans-serif; font-size: 16px; text-align: justify;"> <span style="display: block; font-family: arial,sans-serif; font-size: 13px; text-align: justify;">1951-n **Beno Gutenerg-ek:** Mantua eta nukleoaren arteko mugaren sakonera **<span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 13px;">Litosfera, **<span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 13px;"> geruza zurruna: lurrazal kontinentala (**granitoa**) edo lurrazal ozeanikoa (**basaltoa**) + mantuaren gainazaleko zatiak (**peridotita**). <span style="display: block; font-family: arial,sans-serif; font-size: 13px; text-align: justify;">Geruza hau **plaka litosferikoetan** banatuta dago. Hiru plaka mota bereizten dira:: <span style="display: block; font-family: arial,sans-serif; font-size: 13px; text-align: justify;">- Plaka litosferiko ozeanikoak <span style="display: block; font-family: arial,sans-serif; font-size: 13px; text-align: justify;">- Plaka litosferiko kontinentalak <span style="display: block; font-family: arial,sans-serif; font-size: 13px; text-align: justify;">- Plaka litosferiko mistoak

**7.- PLAKA LITOSFERIKOEN MUGIMENDUAK**
<span style="display: block; font-family: arial,sans-serif; font-size: 13px; text-align: justify;">Lurraren barne- beroaren ondorioz, litosferaren azpiko Mantua **konbekzio korronteen** bidez mugitzen da.

<span style="display: block; font-family: arial,sans-serif; font-size: 13px; text-align: justify;">Korronte hauen bidez plaka litosferikoak hiru modutara mugitzen dira: - **Elkarrengandik aldendu**: mantuaren material urtua gainazaleratu bien artetik---Bolkanismoa RIFTA - **Elkarrekin talka egin:** dentsitate eta pisurik handienekoa bestearen azpian hondoratu. - **Irristatu:** bi plaka elkarren contra irristatu, astinduak gertatu eta sismikotasun handiko eremuak sortu.
 * 1.-** Azpian basaltozko lurrazala duen p. ozeanikoa bada --- mantuan hondoratu. SUBDUKZIO_EREMUA sortu.
 * 2.-**Bi plakak kontinentalak badira eta granitozko lurrazala badute, azpian geratzen dena ezin da mantuan hondoratu (granito arinagoa peridotita baino)--- bata bestearen barruan sartu, mantuaren gainean.

Plaka litosferikoak (bideoa)
media type="youtube" key="8YC1gzPHC1M" width="420" height="315"

media type="custom" key="24440408"
 * Lurraren barnealdea eta plaken tektonika**

media type="youtube" key="lEv6BNvng2o" height="151" width="192"
 * Islandia eta ertz dibergentea**

Plaken tektonikaren teoria Kontinenteen jitoa Plaken arteko mugak Plaka tektonikoak Plaka litosferikoak mapan
 * Ariketak**

**St Helens sumendia**
Ariketak Zer dira sumendiak? Sumendiak Espaniako eta munduko sumendiak

**9.- Mendien eraketa**
media type="youtube" key="B7kSMVCgs2c" width="420" height="315"

**10.- Barne-prozesuek eragindako arriskuak**
Sumendiak- Consumer

**12.- Harri magmatikoak**
Atlasa Argazk**ia** Magmatismoa eta arroka magmatikoak Harri igneoak
 * Ariketak**

**Ariketak**
Harri metamorfikoak Harri metamorfikoak

**14.- Harrien zikloa**
Harrien sorrera- animazioa Harrien zikloa. Kanpo dinamika eta barne dinamika Harrien zikloa Gea y la formación de las rocas The Rock Cycle- animazioa El ciclo de las rocas

**Ariketak**
Harria ala minerala? Harri magamatikoak eta metamorfikoak

**Artikulu interesgarriak**
Prebentzioa Eraginakl Barruko geruzak- Zientzianet Lurraren berotasuna

Ozeanoak


 * Jolasa**: Forces of naturea