01.-+Bizia+iraunaraztea

I.ATALA: IZAKI BIZIDUNEN FUNTZIOAK

1. BIZIA IRAUNARAZTEA

Gaiaren eskema Gaiaren eskema osatua Beste eskema bat

1.1.- Izaki bizidunak eta bizi- funtzioak
Materia bizigabea # Materia biziduna Konposaketa kimikoa → Egitura zelularra → Zelulak → Ehunak → Organoak → Sistemak • Inguruneko sustantziak hartu → Zelula barruan erreakzio kimikoen bidez aldatu→ENERGIA eta MATERIA • Bizi-funtzioakbetetzeko, haztekoeta hondatutako atalak berritzeko • O 2 gehienetan = ENERGIA + Hondakin sustantziak askatzea (CO 2, H 2 O) • Arnasketa eta nutrizioaren ondorioz hainbat hondakin- sustantzia sortzen dira. Hauek kanporatzeko prozesuari iraizketa deritzo. H 2 O, NH 3 || Arnas aparatuaren bidez Iraitz aparatuaren bidez || Hostoen bidez ||
 * Izaki bizidunon antolaketa maila **
 * Elikadura eta nutrizioa **
 * Arnasketa: ** elikagaiaek duten energia lortu
 * Hondakin-sustantziak askatzea **
 * || Hondakin produktuak nagusiki || Aparatu hauen bidez kanporatu ||
 * Animaliak || CO 2
 * Landareak || CO 2 —————————→ || Ez dute organu bereizturik

Ingurune-aldaketei erantzutea
Estimuluak ——→ Erantzunak: Bakunak eta Konplexuak Estimuluak hautemateko: __Animaliok__: errezeptoreak (zentzumen organoak) __Landareek__ ez dute zentzumen- organorik, ezin dute lekualdatu. Bi erantzun mota: norabide jakin batean hastea eta zenbait egitura irekitzea eta ixtea Zelulak neurriz handituz Hiru modutara: zelulak ugarituz, zelulak handituz eta ugarituz Gure berdin- berdinak edo antzekoak diren ondorengoak sortu, norberaren espezieak iraun dezan eta bizia iraunaraztea lortuz.
 * Hazkuntza **
 * Ugalketa **

1.2.- Izaki bizidunen konposizio kimikoa
Bizi funtzio berberak Izaki bizidun guztiok zelulaz osatuta Den-denok mota bereko sustantzia kimikoak, BIOMOLEKULAK Bioelementu ugarienak ugarienak: C, H, O, N, P, S

Bizidun nahiz bizigabeetan daude - Substantzien garraiorako bidea da. || - Nerbio- bulkadak helarazteko funtzioan nahiz muskulu- uzkurduran parte harzen dute || Izaki bizidunetan daude.
 * BIOMOLEKULA EZ-ORGANIKOAK **
 * MOTA || FUNTZIOAK ||
 * URA: ugariena || - Oranismoko erreakzio kimiko guztiak bertan gertatzen dira
 * GATZ MINERALAK || - Egiturak sortzen dituzte.
 * BIOMOLEKULA ORGANIKOAK **
 * ====**Motak **==== || ====**Zerez osatuta **==== || ====**Funtzioak **==== ||
 * ====**GLUZIDOAK **==== || ====**Monosakaridoz **====

|| ====**Almidoia: **energia- gordekina ====

**Zelulosa: **landare-zelulen pareta
||
 * ====**LIPIDOAK **==== ||  || ====**Koipeak: **energia gordekina animalietan ====

**Fosfolipidoak edo kolesterola **: zelula-mintza eratu.
||
 * ====**PROTEINAK **==== || ====** Animoazidoz **==== || ====**<span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;">Kolagenoa: **<span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;">egiturak osatu ====

<span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;">**Entzimak**: erreakzio kimikoen erregulatzaile
||
 * ** AZIDO NUKLEIKOAK ** || **Nukleotidoz** || ====<span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;">**ADN**: izaki bizidunen garapenerako eta funtzionamendurako informazioa gorde eta helarazi ====

<span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;">**ARN**: proteinak sintetizatzen lagundu.
||

2.- Zelula izaki bizidunen unitate funtzionala da. ||
 * 1.3.- Zelulari buruzko ezaguera, historian **
 * NOIZ || NORK || ZER ||
 * 1666 || Robert Hooke || Artelazki-orritxoa poliedro itxurako hainbat gelaxka berdinez (**zelula**) osatuta dagoela ohartu zen ||
 * 1675 || Antony van Leewenhoek || Istilietako uretan izaki bizidun txiki-txikiak (**animakulu**)daudela ohartu zen. ||
 * ====**<span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;">TEORIA ZELULARRA **==== ||  ||   ||
 * Noiz || Nork || Printzipioak ||
 * 1838 || Matthias J. Schleiden eta Theodor Schwann || 1.- Zelula izaki bizidunen egitura- unitatea da
 * 1855 || Rudolf Virchow || 3.- Zelula oro aurretik baden beste zelula batetik sortzen da, zatiketaz. ||

Zelularen bizitza ikusgai helbide honetan
- Neurria adierazteko, **mikrometroa** erabiltzen da. - Formari dagokionez, era askotakoak, zer funtzio bete behar duten arabera. Zelula eredu interaktiboak 1.- **Mintz plasmatikoa**: zelula osoa estali eta substantzien- igarotzea erregulatzen duen mitz fina. 2.- **Zitoplama**: barnealdea da eta bertan funtzio zelularrak beten dituzten egiturak daude.
 * Neurria eta forma **
 * Zelulen egitura **

Organuluak errapasatzeko
[|Zelula ikasi!] 3.- **Material genetikoa:** funtzionamendua kontrolatu eta erregulatzen duen substantzia da. Non dagoen arabera bi zelula mota bereizten dira: media type="youtube" key="BjZpJosLyeM" height="122" width="168" || - Nukleorik ez dute. - Material genetikoa zitoplamam sakabanatuta dute. || Bakterioak || media type="youtube" key="hBTImxRZrDM" height="117" width="151" || - Material genetikoa nukleoaren barruan bilduta dute. - Antolaketa konplexuagoa dute. - Handiagoak dira. || Animaliak Landareak || ** Animali zelula eta Landare zelula ** Animalia zelula- atalak Landare zelulak- atalak Onddoak Animaliak (zelulaniztunak) || - Ez dute kloroplastorik - Ez dute zelula-paretarik - Bakuoloak ugariagoak eta txikiagoak || LAndareak (zelulaniztunak) || - Kanpoko zelula- pareta dute (babesa eta forma berbera beti) - Kloroplastoak dituzte - Bakuolo gutxi eta oso handiak ||
 * ** Zelula motak ** || Zergaitik? || Zeintzuk? ||
 * ** Z. Prokariotoak **
 * ** Z. Eukariotoak **
 * **A. Z.** || Protozooak (zelulabakarrak)
 * **L. Z.** || Algak (zelulabakarrak eta zelulaniztunak)

=** Landare zelula- Osatu eskema **= = Animalia zelula- Eskema osatu = Estomak- Iban Soto media type="custom" key="27165366"

1.5.- __ Nutrizio ____ zelularra __
Flash animazioa Zelulek dagozkien bizi-funtzioak betetzeko beharrezkoak dituzten materia eta energia lortzeko prozesuen multzoa da.

1.6.- Nutrizio autotrofoa eta heterotrofoa
Zelula motak aztertzen Zelula barrutik bidaia

1.9.- Zelula- ugalketa
media type="youtube" key="m73i1Zk8EA0" height="134" width="167"
 * Mitosia zuzenean **

media type="youtube" key="u63DmlTxpBk" height="151" width="192" media type="youtube" key="9zOw--_c1sY" height="155" width="210"
 * Paramezioaren ugalketa **
 * Ugalketa zelularra**

Jakingarriak
Janariak sailkatzeko [|jolasa] Antolaketa maila 1 Antolaketa maila 2 [|Aurkezpena]Bizidunen funtzioak eta energia kontsumoa ESKema Webquesta Mikroskopioaren atalak eta erabilera