I.ATALA: IZAKI BIZIDUNEN FUNTZIOAK

1.BIZIA IRAUNARAZTEALiburua eta balibideak

Gaiaren eskema
Gaiaren eskema osatua
Beste eskema bat

1.1.- Izaki bizidunak eta bizi- funtzioak

Materia bizigabea # Materia biziduna
Izaki bizidunon antolaketa maila
Konposaketa kimikoa → Egitura zelularra → Zelulak → Ehunak → Organoak → Sistemak
Elikadura eta nutrizioa
Inguruneko sustantziak hartu → Zelula barruan erreakzio kimikoen bidez aldatu→ENERGIA eta MATERIA
Bizi-funtzioakbetetzeko, haztekoeta hondatutako atalak berritzeko
Arnasketa: elikagaiaek duten energia lortu
O2 gehienetan = ENERGIA + Hondakin sustantziak askatzea (CO2, H2O)
Hondakin-sustantziak askatzea
Arnasketa eta nutrizioaren ondorioz hainbat hondakin- sustantzia sortzen dira. Hauek kanporatzeko prozesuari iraizketa deritzo.

Hondakin produktuak nagusiki
Aparatu hauen bidez kanporatu
Animaliak
CO2
H2O, NH3
Arnas aparatuaren bidez
Iraitz aparatuaren bidez
Landareak
CO2 —————————→
Ez dute organu bereizturik
Hostoen bidez

Ingurune-aldaketei erantzutea

Estimuluak ——→ Erantzunak: Bakunak eta Konplexuak
Estimuluak hautemateko:
Animaliok: errezeptoreak (zentzumen organoak)
Landareek ez dute zentzumen- organorik, ezin dute lekualdatu .
Bi erantzun mota: norabide jakin batean hastea eta zenbait egitura irekitzea eta ixtea
Hazkuntza
Zelulak neurriz handituz
Hiru modutara: zelulak ugarituz, zelulak handituz eta ugarituz
Ugalketa
Gure berdin- berdinak edo antzekoak diren ondorengoak sortu, norberaren espezieak iraun dezan eta bizia iraunaraztea lortuz.

1.2.- Izaki bizidunen konposizio kimikoa

Bizi funtzio berberak
Izaki bizidun guztiok zelulaz osatuta
Den-denok mota bereko sustantzia kimikoak, BIOMOLEKULAK
Bioelementu ugarienak ugarienak: C, H, O, N, P, S

BIOMOLEKULA EZ-ORGANIKOAK
Bizidun nahiz bizigabeetan daude
MOTA
FUNTZIOAK
URA: ugariena
- Oranismoko erreakzio kimiko guztiak bertan gertatzen dira
- Substantzien garraiorako bidea da.
GATZ MINERALAK
- Egiturak sortzen dituzte.
- Nerbio- bulkadak helarazteko funtzioan nahiz muskulu- uzkurduran parte harzen dute
BIOMOLEKULA ORGANIKOAK
Izaki bizidunetan daude.

Motak

Zerez osatuta

Funtzioak

GLUZIDOAK

Monosakaridoz

Almidoia: energia- gordekina

Zelulosa: landare-zelulen pareta

LIPIDOAK


Koipeak: energia gordekina animalietan

Fosfolipidoak edo kolesterola: zelula-mintza eratu.

PROTEINAK

Animoazidoz

Kolagenoa: egiturak osatu

Odoleko hemoglobina: garraioa

Antigorputzak: babesa

Entzimak: erreakzio kimikoen erregulatzaile

AZIDO NUKLEIKOAK
Nukleotidoz

ADN: izaki bizidunen garapenerako eta funtzionamendurako informazioa gorde eta helarazi

ARN: proteinak sintetizatzen lagundu.


1.3.- Zelulari buruzko ezaguera, historian
NOIZ
NORK
ZER
1666
Robert Hooke
Artelazki-orritxoa poliedro itxurako hainbat gelaxka berdinez (zelula) osatuta dagoela ohartu zen
1675
Antony van Leewenhoek
Istilietako uretan izaki bizidun txiki-txikiak (animakulu)daudela ohartu zen.

TEORIA ZELULARRA



Noiz
Nork
Printzipioak
1838
Matthias J. Schleiden eta Theodor Schwann
1.- Zelula izaki bizidunen egitura- unitatea da
2.- Zelula izaki bizidunen unitate funtzionala da.
1855
Rudolf Virchow
3.- Zelula oro aurretik baden beste zelula batetik sortzen da, zatiketaz.

1.4.- Nolakoak dira zelulak?

Zelularen bizitza ikusgai helbide honetan

Neurria eta forma
- Neurria adierazteko, mikrometroa erabiltzen da.
- Formari dagokionez, era askotakoak, zer funtzio bete behar duten arabera.
Zelula eredu interaktiboak
Zelulen egitura
1.- Mintz plasmatikoa: zelula osoa estali eta substantzien- igarotzea erregulatzen duen mitz fina.
2.- Zitoplama: barnealdea da eta bertan funtzio zelularrak beten dituzten egiturak daude.

Organuluak errapasatzeko

Zelula ikasi!
3.- Material genetikoa: funtzionamendua kontrolatu eta erregulatzen duen substantzia da. Non dagoen arabera bi zelula mota bereizten dira:
Zelula motak
Zergaitik?
Zeintzuk?
Z. Prokariotoak

- Nukleorik ez dute.
- Material genetikoa zitoplamam sakabanatuta dute.
Bakterioak
Z. Eukariotoak

- Material genetikoa nukleoaren barruan bilduta dute.
- Antolaketa konplexuagoa dute.
- Handiagoak dira.
Animaliak
Landareak
Animali zelula eta Landare zelula
Animalia zelula- atalak
Landare zelulak- atalak
A. Z.
Protozooak (zelulabakarrak)
Onddoak
Animaliak (zelulaniztunak)
- Ez dute kloroplastorik
- Ez dute zelula-paretarik
- Bakuoloak ugariagoak eta txikiagoak
L. Z.
Algak (zelulabakarrak eta zelulaniztunak)
LAndareak (zelulaniztunak)
- Kanpoko zelula- pareta dute (babesa eta forma berbera beti)
- Kloroplastoak dituzte
- Bakuolo gutxi eta oso handiak

Animalia zelula

Zelula eukariotikoa.jpg

Landare zelula- Osatu eskema

Animalia zelula- Eskema osatu

Estomak- Iban Soto

1.5.- Nutrizio zelularra

Flash animazioa
Zelulek dagozkien bizi-funtzioak betetzeko beharrezkoak dituzten materia eta energia lortzeko prozesuen multzoa da.

1.6.- Nutrizio autotrofoa eta heterotrofoa

Zelula motak aztertzen
Zelula barrutik bidaia


1.7.- Fotosintesia

Azaldu ikusten duzuna:


1.8.- Arnasketa zelularra

1.9.- Zelula- ugalketa

Mitosia zuzenean


Paramezioaren ugalketa

Ugalketa zelularra



Jakingarriak


Janariak sailkatzeko jolasa
Antolaketa maila 1
Antolaketa maila 2
AurkezpenaBizidunen funtzioak eta energia kontsumoa ESKema
Webquesta
Mikroskopioaren atalak eta erabilera